AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ İLK ELEKTRON ENSİKLOPEDİYASI

Azərbaycan ərazisində ən qədim dövlət

Azərbaycanlılar dünyada qədim dövlətçilik ənənəsinə malik olan xalqlardan biridir.

Azərbaycanda ilk dövlət və etnik qurumlar (kuti, lullu, turukki, su) eramızdan əvvəl III- I minilliklərdə yaranmışdır. O zamanlar azərbaycanlılar tarixdə öz iziniqoymuş Mesopotomiyadakı Şumer, Akkad, Assuriya və Kiçik Asiyadakı dövlətlərlə sıx əlaqələr yaratmışdır.

 Daha sonralar Azərbaycanda dövlət strukturları artmış və dövlət daha da inkişaf etmişdir. Eramızdan əvvəl I minillikdə və eramızın ilk əsrində Azərbaycan ərazisində artıq Manna, İskit (Skif çarlığı), Atropatena və Albaniya kimi güclü dövlətlər olmuşdur.

 Azərbaycan ərazisindəki Manna təxminən eramızdan əvvəl IX əsrdə meydana gəlmişdir. İlk öncələr bu dövlət Munna adlandırılmışdır. Assuriya çarı III Salmanasaranın (e.ə. 859-823-cü illər) yazdıqlarına görə, Manna dövləti e.ə 843-cü ilədək Munna adlandırılmışdır. Bu dövlət bir çox mənbələrdə Manna, Mannaş, Mana və Mini kimi də xatırlanır.  Dövlətin sərhədləri cənubdan Diyala və Kiçik Zab çayları sahillərinədək, şərqdən – Xəzər dənizinədək, şimaldan – Araz çayına, qərbdən isə Urmiya gölünədək uzanırdı. Manna neçə dəfələrlə Urartu və Assuriya tərəfdən hücumlara məruz qalmışdı. Mannanın çiçəklənmə dövrü İranzunun (e.ə. 730- 719-cu illər) hakimiyyəti zamanında olmuş, son hakimiyyəti dövründə Assuriya ilə müttəfiq olmuşdur. Son dəfə bu dövlətin xalqı haqqında Heddin e.ə 616-cı ildə baş vermiş hadisələrlə bağlı tarixi yazılarında rast olunub. Tədqiqatçıların dediklərinə görə, Manna e.ə. 590-cı ildə qonşu dövlət Midiya tərəfindən istila olunub.

 Makedoniyalı İsgəndərin (e.ə. 326-323) ölümündən sonra yaranan dövlətlər sırasında Albaniya və Atropatena da olmuşdur. Bu dövlətlər Azərbaycan xalqının formalaşmasında və bu ərazinin dövlətçilik tarixində böyük rol oynamışdır. Mənbələr təsdiq edir ki, Atropatena-Qafqaz Albaniyasının ərazisi Şimali Azərbaycan (indiki Azərbaycan Respublikası) və Dağıstanın cənub hissəsini əhatə edirdi. “Albanlar” antik tarixçi Flaviya Arrianın (eramızın II yüzilliyi) e.ə. IV yüzillikdə baş vermiş hadisələrlə bağlı yazılarında da xatırlanır. Albanlar yaratdıqları müstəqil dövlətdən bir az əvvəl Əhəmənilər çarı III Daryanın (e.ə. 336-323 illər) ordusunun tərkibində e.ə. 331-ci ildə Qavqamel döyüşündə Makedoniyalı İsgəndərə qarşı vuruşmuşlar.

 Məlumdur ki, e.ə. I yüzillikdə albanlar 60.000 piyada və 22.000 atlısı olan bir orduya malik idi. Albaniyanın paytaxtı e.ə. IV yüzilliyədək  Kabalaka (indiki Qəbələ) şəhəri olmuş, daha sonra eramızın V əsrindən başlayaraq paytaxt Partav (indiki Bərdə) şəhəri olmuşdur. Albaniya əsasən, yerli sülalələr tərəfindən idarə olunurdu. Eramızın VI əsrindən başlamış VIII əsrin əvvəllərinədək  bu ölkə Mehranilər sülaləsi tərəfindən idarə olunurdu.

 “Atropatena” adı Araz çayının cənubunda yerləşən Azərbaycan ərazisində (indiki İran Azərbaycanı) daha çox yayılmışdı. Bu ad (o vaxtkı saprat) Əhəməni sərdarı Atropatın adından yaranmışdır. Atropat sonralar Kiçik Midiya çarı olmuşdur. Atropatenanın paytaxtı isə Qazaka şəhəri (Urmiya gölü sahilində) idi. Mənbələrdə Atropatdan başqa Atropatenanın daha 5 hakiminin adı çəkilir. E.ə. I yüzillikdə Atropatenanın ordusu 40.000 piyada və 10.000 atlıdan ibarət idi.

 Albaniyanın və Atropatenanın zəbt olunması ilə bağlı Roma İmperiyası və Parfiya arasındakı qarşıdurma e.ə II əsrdən başlayaraq, eramızın III əsrinədək davam etmiş, romalılar və həmçinin parfiyalılar müntəzəm olaraq Albaniya və Atropatena üzərinə hücumlar etmişlər. Buna sübut olaraq məşhur sərkərdələr Lukull (e.ə. 69-67-ci illər), Qney Pompey (e.ə. 66-65-ci illər) və Kinidiyin (e.ə. 37-36-cı illər) yürüşlərini göstərmək olar. Eramızın 72-74-cü illərindən başlayaraq köçəri tayfa olan Alanlar neçə dəfələrlə Albaniya və Atropatena üzərinə hücuma keçmişlər. İranda Sasanilərin hakimiyyəti zamanı (eramızın 226-650-ci illər) Atropatena bu dövlətin tərkibində olmuş, Albaniya isə müstəqil çarlıq olmuşdur.

AzEns.AZ