AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ İLK ELEKTRON ENSİKLOPEDİYASI
15 Dek

Sovet Sosialist Respublikalar İttifaqının dağılması

Bu məqaləni qiymətləndir
(3 səs)

 Sovet Sosialist Respublikalar İttifaqının dağılması, 25 dekabr 1991-ci il tarixində SSRİ Dövlət Başçısı Mixail Qorbaçovun istefa etməsinin ardından Sovetlər Birliyini təşkil edən respublikaların müstəqilliyini qazanmalarıyla Sovet Sosialist Respublikalar İttifaqının dağıldığı hadisədir.

 1980-ci illərin sonunda Sovetlər Birliyinin qərb bloku ilə girdiyi silahlanma yarışından məğlub bir şəkildə ayrıldığı artıq açıq idi. Belə ki bu amansız yarış Sovetlərin iqtisadiyyatında təmiri qeyri-mümkün böyük yaralar açmış, birliyin parçalanmasındakı ən əhəmiyyətli ünsürü meydana gətirmişdir. 1917-ci ildə təməlləri atılan və 1922-ci ildə qurulan Sovet İttifaqının dağılması və yerini Müstəqil Dövlətlər Birliyinə (MDB) verməsi dövrün ən əhəmiyyətli hadisələrindəndir.

 1990-ci ilin ilk aylarında Sovetlər İttifaqında Stalinizmdən irəli, Leninizmdən çıxışın konkret addımları atıldı. 1990-cı il fevral ayının kütləvi demokratiya gedişləri və Qorboçovun iqtidar monopoliyasını qaldırmağa çalışması, Şərqi Avropada kommunist partiyaların sürətlə iqtidardan uzaqlaşmaları və Şərq Almaniyanın Qərb Almanyayla birləşməsi Sovet tipli sosializmin sürətlə sonuna yaxınlaşdığına işarə edirdi.

 Qorbaçov 1990-ci ilin sonlarında Sovetlər İttifaqının bütün respublikalarına yenilənmiş birlik federasiyası üçün referendum çağırışı etdi. Sovet liderinin bu çağırışına 9 respublika müsbət cavab verdi. 17 Mart 1991-ci ildə Rusiya, Belorusiya SSR, Ukrayna SSR, Qazaxıstan SSR, Qırğızıstan SSR, Tacikistan SSR, Türkmənistan SSR, Özbəkistan SSR və Azərbaycan SSR-də Sovetlər İttifaqının qorunması mövzusunda referendum təşkil edildi. 80 %  iştirakın olduğu referendumda xalqın 77 %-i Sovetlər İttifaqının qorunması istiqamətində səs verdi. Digər altı respublikada isə mərkəzi hökumətlər səs verməni rədd etməsinə baxmayaraq, yerli Sovet şuraları seçki sandıqları qurdu. Estoniya, Latviya, Litva, Moldova, Gürcüstan və Ermənistan hökumətləri xalqlarına referendumu boykot etmələriylə bağlı çağırış etdilər. Amma müstəqillik tərəfdarı hökumətlər bu referendumu qanuni qəbul etmədilər.

1991-ci ilin aprel ayında on beş Respublikadan yalnız doqquzunun imzaladığı yeni "Suveren Dövlətlər Birliyi" müqaviləsinin ömrü bir neçə ay davam etdi. Bu isə istehsal və xüsusilə paylama sisteminin daha da çox iflic olmasına gətirib çıxardı. Istehsalın azalmasından əlavə, qiymətlər və xarici borc sürətlə artdı. Buna reaksiya olaraq, Rusiya Federasiyasının baçısı seçilən Yeltsin və Leninqrad Bələdiyyə Başçısı Sobçak mərkəzi nüfuzun səlahiyyətlərini məhdudlaşdıran bir sıra tədbir aldılar. SSRİ-nin təməl dirəyini meydana gətirən Rusiya Federasiyası üzərindəki inzibati nəzarəti qismən itirən mərkəzi hökumətin və onunla birlikdə Qorbaçovun hökumət təməli gedərək yox olmağa başladı.

 Regionlarda etnik münaqişələr Sovetlərin vəziyyətini gərginləşdirdi. Azərbaycan SSR-in tərkibində olan Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətində ermənilər tərəfindən başlanan separatçılıq hərəkatı "Böyük dağılmanın" başlanğıcı oldu. 1990-cı ilin martında Estoniya, Litva, may ayında isə Latviya müstəqilliklərini bərpa etmək haqqında qərar qəbul etdilər. Gürcüstanda suverenlik haqqında dekret qəbul olundu.

 İyun ayında RSFSR dövlət suverenliyi barədə Bəyənnammə qəbul etdi. 1991-ci ilin iyununda Boris Yeltsin RSFSR-in prezidenti seçildi. 1991-ci ilin avqustunda Sovet İttifaqını qoruyub saxlamaq istəyən yüksək çinli məmurlar ölkədə Fövqəladə vəziyyət elan etdilər. Qorbaçovun "səhhəti ağır olduğu üçün" onun səlahiyyətləri Gennadi Yanayevə verildi. Yanayev Moskvaya hərbi qüvvə yeritdi, lakin bu cəhd uğursuz alındı. "Avqust qiyamı" puç oldu. Bu hadisədən sonra Kommunist partiyasının fəaliyyəti dayandırıldı.

 1991-ci il dekabrın 8-də SSRİ-ni təşkil etmiş – Rusiya SFSR, Ukrayna SSR və Belorusiya SSR SSRİ-nin parçalanması haqqında istəklərini bildirdilər. 1991-ci il dekabrın 25-də Mixail Qorbaçov istefa verdi. Dekabrın 26-da Kreml üzərindən SSRİ-nin qırmızı bayrağı endirildi və beləliklə 1922-ci il dekabr ayının 30-da yaranmış və 69 il mövcud olmuş SSRİ dağıldı.

 AZENS.AZ / Jalə Orucova

Oxu 32173 dəfə

Şərh verin.

Comments.